Dick Stapel: Stillevens

Dick Stapel
16 maart t/m 7 mei 2005
Stillevens


DE STILLE KRACHT VAN DICK STAPEL

De schilderkunst van Dick Stapel lijkt allesbehalve spectaculair. Dat wil zeggen: ze is niet sensationeel in de betekenis die we tegenwoordig meestal aan het woord toekennen, want ze is ontdaan van alle overbodige franje en overdaad en dus in de ogen van velen ‘saai’ of ‘doods’. Excessief effectbejag is de schilder vreemd. Verwonderlijk is dat niet, want Stapel is een kunstenaar die de nuance zoekt. Hij sublimeert de eenvoud en schildert de ultieme stilte. Voor schilderijen en aquarellen waarin de intimiteit van het atelier en de intensiteit van het scheppingsproces voorop staan, is de typering ‘spectaculair’ niet op haar plaats. Toch is dat vreemd, want ook in geraffineerd geschilderde stilte en eenvoud kan een gevoel van sensatie ervaren worden.


Dick Stapel is duidelijk niet geïnteresseerd in het oproepen van korte heftige kicks of kortstondige sensaties. In zijn schilderijen tast hij zorgvuldig het domein van de stilte af. Dat doet hij zonder te vervallen in clichés of obligate plaatjes. Zijn stillevens zijn doorleefd, eerlijk en oprecht. Ze dringen zich niet op maar laten zich evenmin over het hoofd zien. Ze zijn vooral opzienbarend door de indringende maar nooit opdringerige verfijning die in de zorgvuldig opgebouwde en uitgewerkte composities verankerd is. Als het begrip niet zo beladen zou zijn door de referenties aan sensatiezucht, zou het feit dat Stapel er steeds opnieuw in slaagt om zijn gevoel voor verfijning in zuivere stillevens te vangen best ‘spectaculair’ genoemd mogen worden. Het schijnbare gemak waarmee hij schildert wijst niet op een simpel scheppingsproces maar op een uitgelezen combinatie van vakmanschap en virtuositeit.


Hoewel hij vooral bekendheid geniet als schilder van eigentijdse portretten die gekenmerkt worden door directheid, allure en treffende gelijkenis, concentreert Dick Stapel (Den Haag, 1942) zich al bijna 25 jaar regelmatig op het stilleven. Aanvankelijk deed hij dat nog sporadisch maar de laatste decennia nam zowel de frequentie als de intensiteit waarmee hij zich aan het stilleven wijdde toe, waardoor het na de portretten uitgroeide tot zijn tweede specialisme.

In zijn stillevens manifesteert Dick Stapel zich als de meester van de nuance. De met zorg gearrangeerde combinaties van voorwerpen ontlenen hun bestaansrecht niet zozeer aan een logische onderlinge samenhang als wel aan de uitgebalanceerde compositie waarin ze een onwrikbare plaats innemen. Elk voorwerp functioneert optimaal binnen het totale krachtenveld van vormen, kleuren en vlakverdeling. De vanzelfsprekendheid die uit de setting en de compositie spreekt, berust feitelijk op een geraffineerde schildersblik en op weloverwogen keuzes. De harmonie is altijd gegarandeerd, maar dat impliceert zeker niet dat het eenvoudig is wat Dick Stapel doet. Het tegendeel is waar. Het proces van ordenen vereist subtiel inzicht. Hetzelfde geldt voor het intensiveren van de sfeer. Het uiteindelijke verstilde resultaat is te vergelijken met gedichten die op gedempte toon worden voorgelezen.

 

 

'Peren in kistje', 1994,

olieverf/doek, 70 x 60 cm.

 

Dick Stapel wikt en weegt de picturale effecten. Het licht wordt doelbewust getemperd. De schaduwen zijn nooit hard en de contrastwerking van de kleuren is tot een minimum gereduceerd. Diffuus licht en pasteltinten zijn sfeerbepalend. Vaak overheersen grijstonen, blauwtinten, zachtroze kleurschakeringen of uiteenlopende gradaties wit. Enkele gele citroenen, een rood doekje, een paar oranje sinaasappels, een mandje met groene peren of een roodbruin beeldvlak dat als fond fungeert, zorgen voor het contrast dat het stilleven nodig heeft om de visuele spanning vast te houden. In zijn aquarellen gaat de kunstenaar directer te werk. Zo heeft hij in een serie geaquarelleerde stillevens met langwerpige doosjes soms genoeg aan een paar transparante lijnen en een summier schaduwvlak.

 

'Kweeperen uitnodigingskaart', 1999,

olieverf/doek, 50 x 60 cm.

 

 

De stillevens van Stapel ademen een huiselijke sfeer en zijn met zorg en toewijding geconcipieerd. Een stoel, een tafel, een kastje of een kist waarvan slechts een deel in het beeldvlak is opgenomen, dient als drager van een ensemble met uiteenlopende ingrediënten. Fruit, bloemen, kommen, een koffiekan, een kat of een schilderijtje dat verwijst naar door de schilder bewonderde meesters uit het verleden aan wie hij schatplichtig is, keren in uiteenlopende variaties en hoedanigheden terug. In zijn opzet van de stillevens wijkt Stapel niet fundamenteel af van de traditie.

 

'Kersenschaal, blauw kleed, gele bus', 2004,

olieverf/doek, 65 x 60 cm.

 

 

De verleiding is groot om in relatie tot de stillevens van Stapel het werk van Morandi in herinnering te roepen. Toch valt bij een eventuele vergelijking onmiddellijk op waarin de eigenheid van Stapel schuilt. Via bescheiden eigentijdse accenten claimt hij zijn eigen, autonome plek in het veld van stillevenschilders zonder de band met zijn voorgangers rigoureus door te snijden. Dick Stapel dwingt bijna onmerkbaar aandacht af en schijnbaar moeiteloos fixeert hij de blik van de kijker op de serene stilte van zijn werk. De wijze waarop hij de beeldmiddelen bespeelt rechtvaardigt de constatering dat de stilte in een schilderij wel degelijk sensationeel of spectaculair kan zijn.

Wim van der Beek.

Contactgegevens

Nieuwegracht 53
3512 LE Utrecht

00.31(0)6-51453501

info@galeriequintessens.nl